I. Schoonheid als menselijke levensbehoefte
Sommigen zeggen dat de essentiële voorwaarden om te kunnen leven bestaan uit voedsel, water en onderdak. Misschien ook kleding. Maar ik zou erop willen wijzen dat schoonheid eveneens tot deze levensbehoeften behoort. We hebben voedsel nodig om onze honger te stillen, water om onze dorst te lessen, onderdak om ons tegen de elementen te beschermen, en schoonheid om de ervaring van het weerzinwekkende te verzachten.
“Het is iets wat bij de eerste aanblik wordt waargenomen, iets wat de ziel benoemt als voortkomend uit een oeroude kennis en wat zij, zodra zij het herkent, verwelkomt.”
— Plotinus, Enneaden I.6.2, vert. Stephen MacKenna.
Ik betwijfel of het leven draaglijk zou zijn wanneer er, tegenover alle wreedheid en het lijden van deze wereld, geen tegenwicht zou bestaan om deze pijn te verzachten. Mensen beschikken, zij het in uiteenlopende mate, over een onverklaarbaar vermogen om schoonheid pre-cognitief te ervaren. Om haar als het ware te ‘voelen’, zonder dat daarvoor enige context nodig is. Esthetiek wordt ongefilterd door het menselijke systeem opgenomen en in die zin is het menselijk lichaam wellicht in belangrijke mate een onbewuste antenne voor de ontvangst van schoonheid.
Het is daarom van essentieel belang dat onze leefomgeving zo veel mogelijk met schoonheid wordt gevuld. Schoonheid moet niet worden beschouwd als een luxe, maar als iets van wezenlijk belang voor de ziel van de natie.
We staan hierbij voor een ernstig obstakel: de voortbrenging van schoonheid is van oudsher afhankelijk geweest van een relatief klein aantal begaafde kunstenaars en ambachtslieden. De moderniteit heeft deze cultuurdragende laag bovendien verder verzwakt. Een esthetische heropleving die uitsluitend steunt op traditioneel vakmanschap is voorlopig geen haalbare optie. We moeten naar andere mogelijkheden kijken.
De stelling van dit artikel luidt dan ook: Als technologie de kosten van schoonheid drastisch kan verlagen, kunnen we er meer van voortbrengen — en zal de samenleving daarvan floreren.
II. Schoonheid als biologische noodzaak
De invloed die onze omgeving heeft op onze psychologie, onze gezondheid en ons maatschappelijke leven is aanzienlijk. Van de mate waarin het vervangen van lelijke moderne stadsarchitectuur door klassieke gebouwen kan bijdragen aan het terugdringen van criminaliteit en het verbeteren van de algehele leefervaring, tot het overbrengen van gevoelens van grootsheid en identiteit door zorgvuldig ontworpen openbare ruimten, verrijkt met classicistische elementen zoals fonteinen of grote beelden van historische figuren.
De natuurlijke wereld bestaat geheel uit bepaalde geometrische en wiskundige patronen, zoals de gulden snede en Fibonacci-getallen. Natuurlijke landschappen, of afbeeldingen daarvan, worden bovendien vrijwel universeel als mooi ervaren. Er is iets aan deze patronen dat resoneert met ons innerlijk. Deze kwaliteit, die spreekt zonder woorden, moet ook deel uitmaken van onze gebouwde omgeving.
Klassieke architectuur heeft het vermogen om precies deze onuitgesproken boodschap over te brengen. Haar ornamentiek, verhoudingen, geometrische ratio’s en uitzonderlijke harmonie zijn beproefde elementen om een gevoel van ontzag en verwondering op te roepen. In zekere zin vormen dergelijke omgevingen de gekristalliseerde uitdrukking van de verheven ziel van een natie.
Schoonheid heeft een onmiddellijk effect op ons zenuwstelsel en reguleert stress, angst en vrees. Wie heeft niet weleens het buitengewone kalmerende effect ervaren van het prachtige, vurige licht van de zonsondergang, dat door de ramen naar binnen valt en de kamer rijkelijk bekleedt met oranje en rode tinten? Of het diepgewortelde gevoel van nederigheid te midden van een verschrikkelijk onweer? Of de meditatieve werking van de golven die zachtjes op het strand rollen?
De poëzie van de natuur wekt in ons gevoelens van ontzag en angst, geluk en wanhoop. En dat alles zonder dat daarvoor ook maar één menselijke gedachte ter bevestiging nodig is. Toch is de menselijke ervaring er onlosmakelijk mee verbonden.
Schoonheid is daarom een biologische noodzaak, een absolute voorwaarde en een fundamenteel aspect van de menselijke natuur en menselijke behoeften.
Schoonheid als infrastructuur voor de volksgezondheid
Van mooie steden en dorpen is vastgesteld dat zij criminaliteit, stress en vervreemding kunnen verminderen. Ze bevorderen burgerzin, vertrouwen en sociale samenhang. Verheffende esthetiek stimuleert aspiratie, waardigheid en verbondenheid.
Schoonheid is niet louter decoratie; zij is in feite medicijn voor de menselijke ziel. Een samenleving die zich inspant om haar leefwereld met schoonheid te doordringen, investeert in haar eigen psychische gezondheid en geestelijk welzijn.
III. De mythe van ‘authenticiteit’: waarom arbeid geen schoonheid voortbrengt
“de steen die aldus onder de hand van de kunstenaar tot de schoonheid van de vorm wordt gebracht, is niet mooi als steen […] maar krachtens de vorm of idee die door de kunst erin is geïntroduceerd.”
— Plotinus, Enneaden V.8.1, vert. Stephen MacKenna.
Zoals eerder opgemerkt, is schoonheid pre-cognitief: zij werkt in op de mens voordat we er etiketten, betekenissen of historische associaties aan verbinden. Wanneer we een mooi kunstwerk aanschouwen, ervaren we iets onmiddellijks en fundamenteels. De vorm spreekt rechtstreeks tot onze waarneming en kan ons soms de adem benemen of ons onwillekeurig een ‘wow!’ laten uitroepen, zonder dat we enige voorkennis nodig hebben over de maker, de geschiedenis of de omstandigheden waaronder het werk tot stand is gekomen. Dat komt doordat schoonheid in de vorm zelf besloten ligt. Zij wordt een object niet verleend door de arbeid die in de vervaardiging ervan is geïnvesteerd, de reputatie van de maker of het verhaal dat met het bestaan ervan verbonden is. Deze zaken kunnen bewondering, nieuwsgierigheid of intellectuele waardering oproepen, maar zij vormen niet de schoonheid die wij waarnemen. Een mooie vorm wordt niet mooier omdat zij met de hand is uitgehouwen, en evenmin minder mooi omdat zij door een machine is vervaardigd. De middelen waarmee iets tot verschijning komt, zijn ondergeschikt aan de vorm die zich manifesteert. Schoonheid is daarom geen eigenschap van het creatieve proces, maar van de uiteindelijke vorm en haar vermogen rechtstreeks tot onze primaire waarneming te spreken.
Men hoeft slechts de Sixtijnse Kapel binnen te lopen om overweldigd te worden door haar schoonheid. Niets wat je over Michelangelo te weten zou komen, zou daar iets aan veranderen. Het feit dat hij vier jaar lang heeft gezwoegd, grotendeels waarschijnlijk in ongemakkelijke houdingen, voegt niets toe aan de indruk die het beeld al op ons wezen heeft gemaakt. We kunnen respect krijgen voor de kunstenaar, maar de vorm verandert niet.
Als schoonheid dus in de vorm besloten ligt, kunnen we dan een klein gedachte-experiment uitvoeren?
Stel dat een baanbrekende ontdekking morgen onomstotelijk zou bewijzen dat de Egyptenaren robots gebruikten om hun piramides te bouwen en dat alle hiërogliefen met een soort geautomatiseerde freesmachine werden vervaardigd. Zouden we dan minder van hun beschaving denken? En in het bijzonder van hun kunst? Zouden we het werk dan als onecht beschouwen? Zouden we er minder bewondering voor hebben?
Als we morgen zouden ontdekken dat Michelangelo zijn David met behulp van CNC-machines heeft vervaardigd, zouden we het beeld dan niet langer mooi vinden? Ik denk van niet. En ik durf dat met vertrouwen te stellen, omdat het opnieuw de vorm is die de schoonheidservaring teweegbrengt, niet de context.
Hetzelfde geldt voor de beroemde Parijse sierlantaarns. Ze worden algemeen als mooi beschouwd, maar zijn niettemin het product van zuivere massaproductie. Ze worden gemaakt door gesmolten gietijzer in mallen te gieten. Iedere lantaarn is dus niet meer dan een kopie van het werk van een kunstenaar, en toch spreekt de vorm tot ons, niet de kunstenaar.
Dit inzicht biedt een geruststellende gedachte: als het de vorm is, en niet de kunstenaar, die schoonheid overbrengt, dan worden we wellicht niet langer gehinderd door het slinkende aantal meesterambachtslieden. Misschien kan technologie ons een oplossing bieden.
IV. Alle menselijke schepping is reeds bemiddeld door machines
Maar voordat we bekijken wat technologie ons zou kunnen bieden, moeten we eerst het onderscheid tussen menselijke schepping en door machines bemiddelde schepping opnieuw onder de loep nemen. Het idee dat kunst rechtstreeks door mensenhanden moet worden vervaardigd, berust op een nogal eigenaardige opvatting van creativiteit.
Met de opkomst van kunstmatige intelligentie is er veel discussie ontstaan over de vraag of kunst die door AI, of door machines in het algemeen, wordt gemaakt nog wel kunst kan zijn wanneer de menselijke maker ontbreekt. Critici stellen dat kunst nooit mooi kan zijn wanneer zij niet door een kunstenaar is gemaakt. Zoals ik reeds heb betoogd, is dat onjuist.
Sommigen zeggen dat kunst datgene is wat de mensheid definieert. Ik zou hier een passage willen parafraseren uit de film I, Robot, met Will Smith, waarin Smith met een robot discussieert over wat het betekent om mens te zijn. Smith stelt dat de robot geen mens is omdat hij geen mooi schilderij kan maken, geen opera kan zingen en geen prachtige poëzie kan schrijven. Waarop de robot antwoordt: ‘Kun jij dat?’
Als kunst de mensheid definieert, geldt dat slechts voor een uiterst kleine groep mensen, waardoor de rest feitelijk tot niet-mensen wordt verklaard. Misschien vrezen mensen dat, zodra machines eveneens kunst kunnen maken, dit opnieuw een domein zal zijn dat door automatisering verloren gaat. Maar ik denk dat het belangrijk is de emotie terzijde te schuiven en hier rationeel over na te denken.
Bezwaar maken tegen het vervaardigen van kunst, of überhaupt iets anders, door machines is problematisch. Er bestaat immers geen ‘zuivere’, onbemiddelde kunst, noch schepping in het algemeen. De menselijke geest is niet in staat iets te creëren zonder de hulp van het menselijk lichaam, een biologisch mechanisme dat ons in staat stelt de wereld te manipuleren. Zelfs de meest briljante ideeën zouden immaterieel blijven als het menselijk lichaam ze niet tot uitdrukking kon brengen.
Maar zelfs als we dit argument verwerpen, zijn er nog tal van voorbeelden van technologie die het scheppingsproces bemiddelt.
Neem bijvoorbeeld het volgende: wanneer ik gitaar speel, tokkel ik met mijn vingers de snaren en ontstaat er geluid. Wanneer ik in plaats daarvan viool speel, moet ik een strijkstok gebruiken om de snaren in beweging te brengen. Vervolgens ga ik achter een piano zitten en druk ik een toets in, die een hamertje activeert dat de snaren aanslaat. En met de komst van de synthesizer is er geen hamertje meer, noch een snaar, maar een wiskundig algoritme dat het geluid voortbrengt. En toch kan met al deze instrumenten buitengewoon mooie muziek worden gemaakt.
De volgende stap vinden we in het voorbeeld van CNC-machines. Een programmeur programmeert de machine, die vervolgens onderdelen vervaardigt, waarna een assemblagemedewerker deze samenvoegt. Dit proces kan leiden tot aantrekkelijk meubilair, zoals een eettafel van kostbaar hout, tot op de millimeter nauwkeurig gefreesd.
De eis dat men een tafel wil die door een ambachtsman is vervaardigd, wordt daarmee eenvoudigweg een kwestie van persoonlijke voorkeur. De tafel van de ambachtsman is niet mooier louter omdat een mens haar heeft gemaakt. Iets is slechts mooi in de mate waarin het deze schoonheid rechtstreeks aan onze primaire waarneming weet over te brengen.
V. Buitengewoon talent is zeldzaam — en technologie versterkt het
Het is uiteraard begrijpelijk dat mensen vrezen dat machines de menselijke creativiteit zullen vervangen. Om deze vraag te beantwoorden, is enig perspectief noodzakelijk.
Groot talent is uiterst zeldzaam. En de aard van de zogenaamde ‘kunstmatige intelligentie’ — een ongelukkige benaming, op zijn zachtst gezegd — is dat zij enorme hoeveelheden gegevens verwerkt. Die gegevens weerspiegelen echter de aard van de grote massa en zijn als zodanig hooguit gemiddeld of middelmatig.
AI brengt niet op betrouwbare wijze artistieke uitschieters van uitzonderlijke kwaliteit voort. Zij kan geen werk schrijven dat gelijkwaardig is aan de Ilias of Hamlet. Zij kan geen Vermeer of Rembrandt voortbrengen. Zij kan niets componeren dat ook maar in de buurt komt van Mozarts Vijfde symfonie.
Als we aannemen dat AI überhaupt een betekenisvolle invloed op de samenleving zal hebben, dan zal zij tot op zekere hoogte menselijke arbeid vervangen. Maar de behoefte aan menselijk talent blijft even groot als altijd.
De mensen die in staat zijn ware schoonheid te scheppen, zijn schaars. Technologie zou hun enorm ten goede kunnen komen door hun productiecapaciteit te vermenigvuldigen. Het doel van technologie zou niet moeten zijn om artistiek genie te vervangen, maar om de manifestaties ervan te vermenigvuldigen.
Er woedt een oorlog en de opmars van de lelijkheid is onverbiddelijk. We bevinden ons in ons eigen jaar 1683. Net zoals het ontzet van Wenen een enorme cavalerieaanval vereiste om het beleg af te slaan, zo moeten ook wij een inspanning van enorme omvang leveren om de opmars van het weerzinwekkende te bestrijden.
Aangezien artistieke meesterschap zelfs onder de gunstigste omstandigheden ongeveer twintig jaar vergt, zoals blijkt uit het feit dat vele beroemde meesters al in hun twintiger jaren grote werken voortbrachten, onder wie Mozart en Michelangelo, staan we voor minstens twee decennia van massaproductie van lelijkheid voordat de volgende generatie kunstenaars gereed is. En zelfs dan zullen degenen die tot dergelijk werk in staat zijn zeer schaars blijven.
In plaats van de hulp van machines bij dit offensief van schoonheid bij voorbaat af te wijzen, en dat op grond van slecht doordachte emotionele reacties, stel ik daarom dat we de technologie moeten omarmen die de productie van schoonheid kan bevorderen.
AI zal niet de volgende David maken, maar artistieke meesters zullen dat wel — zoals zij dat door de geschiedenis heen hebben gedaan. We kunnen machines gebruiken om beelden, ornamenten, architectonische elementen of zelfs complete gebouwen op basis van hun werk in massaproductie te vervaardigen.
VI. Het werkelijke gevaar: niet de schepping door AI, maar de hoeveelheid
Menselijke excellentie wordt dus niet zozeer door AI bedreigd, maar er schuilt wel degelijk een gevaar in de vrijwel onbeperkte productie van middelmatige inhoud, waarvoor enorme datacenters nodig zijn om al die ruis en rommel op te slaan.
Maar dit is een cultureel probleem, geen filosofisch probleem. Het bestaan van middelmatigheid doet niets af aan de mogelijkheid van door machines bemiddelde excellentie.
Het probleem is niet dat een machine een object kan voortbrengen, maar dat de culturele omgeving verzadigd kan raken met objecten die esthetische kwaliteit ontberen. In beginsel verschilt dit niet van de massaproductie van middelmatig mensenwerk. De productiemiddelen bepalen niet of iets mooi is; dat doet de vorm zelf. Een slecht ontworpen object wordt niet mooi enkel omdat een mens het heeft gemaakt, net zoals een mooi object niet minder mooi wordt doordat een machine het heeft vervaardigd.
VII. Een technologische renaissance
Wat als geavanceerde 3D-printtechnologie woningen in klassieke stijl zou kunnen voortbrengen, tegen betaalbare kosten en zonder afhankelijk te zijn van ambachtelijke arbeid?
In het licht van de absolute menselijke behoefte aan schoonheid lijken de middelen waarmee zij wordt geschapen ondergeschikt aan de daadwerkelijke voortbrenging van dergelijke werken. Bovendien kunnen kunstenaars via de verkoop van machinaal vervaardigde afgeleide producten een behoorlijk inkomen verdienen. Daardoor krijgen zij de mogelijkheid om aan nieuwe projecten te werken, zonder rechtstreeks afhankelijk te zijn van opdrachten van de rijken en beroemdheden. Ze kunnen alle tijd nemen die nodig is om hun vakmanschap te vervolmaken, ten gunste van iedereen.
In plaats van dergelijke kunst als ‘nep’ af te wijzen, zouden we haar moeten beschouwen als een beschavingsverheffing.
Nogmaals, het belang van de esthetische kwaliteit van onze leefomgeving kan onmogelijk worden overschat. En als technologie schoonheid alomtegenwoordig en betaalbaar kan maken, dan is dat een enorme aanwinst voor onze cultuur.
Dit artikel is oorspronkelijk gepubliceerd door Fryske Filosoof.
Blijf op de hoogte & steun onafhankelijke journalistiek
Even voor je naar X gaat
X (voorheen Twitter) toont onze berichten alleen aan ingelogde gebruikers. Als je niet bent ingelogd bij X, krijg je de melding dat @9fornews nog niets heeft gepost — dat klopt niet, ons account is gewoon actief. Log dus in bij X.







“Alle politici moeten psychische hulp zoeken”
Komen we ooit nog van Hugo de Jonge af?
Medisch monopolie kan niet op tegen homeopathie
Bruls ‘dreigt’ met lockdown die hele winter gaat duren: ‘Hij heeft nul mandaat, maar wel een grote mond’
Eén op de tien Nederlanders hoort stemmen in het hoofd
Openbare aanklacht tegen Samsom, secondant van Timmermans: ‘Hij was de man met de maniakale regelzucht, erger dan de DDR’
BBB-voorvrouw Van der Plas niet bereid om uitkoopbeleid boeren controversieel te verklaren
Onder het mom van vogeltjes en natuurbescherming komt er onteigening en dat wordt gerealiseerd door deze schimmige club
Afvallen? 7 dingen die je nooit mag doen