Juridische tijdbom: NCTV nam zonder wettelijke basis de corona-regie (de vraag die de enquêtecommissie niet stelt)

Help mee door dit artikel met jouw kennissen op je social netwerk te delen!

De NCTV stond zonder wettelijke basis aan het roer van de nationale corona-aanpak — en de parlementaire enquêtecommissie heeft daar tot nu toe geen enkele serieuze vraag over gesteld. Dat blijkt uit onderzoek van Wob-onderzoeker Cees van den Bos, die een opvallend patroon blootlegt in documenten die het ministerie van Justitie en Veiligheid in maart 2024 openbaar maakte.

Twee dingen tegelijk op één dag

Op 28 januari 2020 zat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) het eerste interdepartementale afstemmingsoverleg over COVID-19 voor. Precies dezelfde dag werd intern aan het managementteam een nota voorgelegd waarin stond dat een deel van de eigen taken geen wettelijke grondslag had. De dienst nam dus op hetzelfde moment de regie over een nationale crisis én wist dat de eigen juridische basis wankel was.

Dat is geen detail. De NCTV coördineerde maandenlang de crisisrespons waarbij grondrechten van zeventien miljoen mensen werden ingeperkt — van de vrijheid van vergadering tot de bewegingsvrijheid. Dat dit gebeurde vanuit een dienst waarvan de eigen juristen concludeerden dat zij op onderdelen onrechtmatig opereerde, zou het hart van de parlementaire enquête moeten raken. Dat is vooralsnog niet het geval.

Doorgaan en risico’s accepteren

Drie weken vóór die eerste crisisvergadering, op 9 januari 2020, legde de NCTV zichzelf vier opties voor om met het grondslagenprobleem om te gaan: een wettelijke basis creëren, de betreffende taak stoppen, die taak overdragen, of gewoon doorgaan en de risico’s voor lief nemen. Bij die laatste optie werden de voordelen zakelijk opgesomd: ongestoorde werkprocessen, continuïteit. De nadelen? Onderzoek van de Autoriteit Persoonsgegevens, rechtszaken van burgers en politieke schade.

Met andere woorden: de onrechtmatigheid van overheidshandelen werd behandeld als een bedrijfsrisico dat afgewogen kon worden tegen operationeel gemak. Het managementteam stemde begin februari 2020 in met een zogeheten grondslagenproject om de juridische situatie te saneren. Dat project werd vervolgens stilgelegd door diezelfde coronacrisis. De juristen die het grondslagenprobleem moesten oplossen, werden ingezet voor de crisisorganisatie.

Het oordeel was hard — maar kwam te laat

Pas in het najaar van 2020 werd het grondslagenproject hervat. De conclusie van de eigen departementale wetgevingsjuristen, afgerond in februari 2021, was ongenadig: de wettelijke basis voor het verwerken van persoonsgegevens ontbrak, en die verwerking was daarmee onrechtmatig. “Een minister kan zich de facto geen taken toe-eigenen door in zijn eigen organisatie te bepalen dat hij die taken heeft,” luidde de formulering.

De verantwoordelijk minister werd op 15 maart 2021 geïnformeerd. De Tweede Kamer vernam dit echter pas nadat NRC op 9 april 2021 publiceerde over het netwerk van informanten dat de NCTV zonder juridische grondslag had opgebouwd. De Autoriteit Persoonsgegevens volgde diezelfde zomer met een gelijkluidend oordeel. Toenmalig minister Grapperhaus beweerde ondertussen in de Kamer dat er “niet jarenlang in strijd met wet- en regelgeving was gehandeld” — terwijl de interne adviezen die het tegendeel stelden er al maanden lagen.

Geen notulen, geen controle

Niet alleen de juridische grondslag van de NCTV roept vragen op, ook de besluitvorming rondom de crisisaanpak was structureel ondoorzichtig. Mark Rutte bevestigde in zijn verhoor voor de enquêtecommissie dat van de zondagse Catshuisoverleggen geen notulen werden gemaakt, terwijl die bijeenkomsten wel degelijk besluitvormend waren — de horeca ging diezelfde avond dicht. De NCTV bereidde die sessies voor en vertaalde de uitkomsten ervan naar departementale opdrachten. Een parlement dat niet weet wat er besproken wordt, kan ook niet controleren wat er besloten wordt.

De formele brief aan de Kamer over de activering van de nationale crisisstructuur dateerde bovendien van 13 maart 2020 — ruim zes weken nadat de crisisorganisatie al operationeel was. De controle liep dus structureel achter de feiten aan.

Het leger als spiegel: ook Defensie werkte zonder basis

De NCTV stond niet alleen. Het Land Information Manoeuvre Centre van de landmacht volgde ook in 2020 burgers en organisaties — waaronder Viruswaarheid — zonder enige wettelijke grondslag. De onafhankelijke commissie-Brouwer oordeelde in 2023 dat de krijgsmacht zichzelf had ingezet op binnenlands terrein, wat in een democratische rechtsstaat niet mag. Wat minder bekend is: de NCTV fungeerde als opdrachtgever van dat LIMC en zat maandenlang aan tafel bij besprekingen over de inzet van militaire inlichtingencapaciteit. Een formeel verzoek daartoe werd uiteindelijk nooit ingediend — maar de gesprekken vonden wel degelijk plaats.

Wat de enquêtecommissie nalaat te vragen

In de verhoren van oud-NCTV Pieter-Jaap Aalbersberg, zijn voorganger Dick Schoof en oud-premier Rutte komen begrippen als ‘wettelijke grondslag’, ‘monitoring’ en de NRC-onthullingen niet voor. Dat is opmerkelijk, want Aalbersberg had in april 2021 publiekelijk erkend dat “de juridische grondslag verbeterd moet worden.” De commissie had die publieke erkenning eenvoudig naast zijn crisisrol kunnen leggen. Ze deed het niet.

Dick Schoof — inmiddels ook oud-premier — was NCTV-chef in de jaren dat interne bezwaren over de grondslag al gedocumenteerd bestonden. Volgens anonieme bronnen van NRC reageerde hij destijds afwijzend op medewerkers die erover begonnen. De enquêtecommissie heeft hem daar niet op bevraagd.

Tussen de interne notitie van 28 januari 2020 en de inwerkingtreding van een echte wettelijke basis — gepland voor juni 2025 — liggen ruim vijf jaar. Die jaren omvatten de volledige coronaperiode. Een dienst die zelf wist dat haar handelen juridisch twijfelachtig was, leidde in die periode de meest ingrijpende inperking van burgerrechten in de naoorlogse Nederlandse geschiedenis.

En dit, dit is echt een bommetje voor een ‘democratie’.

Blijf op de hoogte & steun onafhankelijke journalistiek

Lees meer over:
coronacrisis crisismanagement democratische controle Dick Schoof grondrechten legaliteitsbeginsel LIMC ministerie van Justitie en Veiligheid NCTV parlementaire enquête wettelijke basis WOO-dossier