Rol NCTV in coronacrisis: veel meer dan een brievenbus of oliemannetje

Help door dit met jouw vrienden op je social media te delen!

De rol van de NCTV in de coronacrisis werd afgelopen vrijdag eindelijk onderwerp van een parlementaire ondervraging — maar wie hoopte op scherpe afrekening met de macht, kwam bedrogen uit. Pieter-Jaap Aalbersberg, voormalig Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid, mocht zichzelf ruim twee uur lang wegzetten als procedureel smeerolie: een eerlijke tussenpersoon zonder eigenbelang, een brievenbus, een spin in het web. Het verhoor was beleefd. Misschien te beleefd.

Een coördinator die Ruttes speeches redigeerde

Aalbersberg presenteerde zijn eigen positie consequent als neutraal en faciliterend. Maar de feiten liegen er niet om. Diezelfde dag rapporteerde de NOS dat Aalbersberg de Torentjestoespraken van premier Rutte doorlas vóórdat Rutte ze uitsprak. Dat is geen brievenbusfunctie — dat is communicatieregie op het allerhoogste politieke niveau, in een crisis waarbij elk woord van de minister-president direct sturing gaf aan het gedrag van miljoenen mensen. Bovendien duikt Aalbersberg op in vrijgegeven WhatsApp-berichten waarin hij samen met toenmalig secretaris-generaal van Justitie en Veiligheid Dick Schoof boodschappen formuleerde die de verantwoordelijke minister vervolgens in Kamerdebatten moest uitdragen. Dat is geen oliemannetje. Dat is scriptschrijven voor de politieke top.

De enquêtecommissie liet cruciale vragen lopen

De Parlementaire Enquêtecommissie Corona stelde op enkele momenten wél scherpe vragen. Over het ontbreken van substantiële discussies over maatschappelijke onrust in de officiële notulen. Over het feit dat veiligheidsregio-voorzitters hun contacten via Aalbersberg zochten in plaats van via een minister. Over de vraag of besluitvorming transparant moet zijn voor de samenleving. Drie keer een raak schot — drie keer werd niet doorgevraagd. Aalbersberg wees telkens naar informele overlegkaders als het Catshuisoverleg en het Torentje, en de commissie accepteerde die uitwijkmanoeuvres. Precies het probleem: de meest kritieke besluiten werden genomen buiten genotuleerde vergaderingen, buiten parlementaire controle, en dus ook buiten het bereik van elke toekomstige reconstructie.

Wie de vraag stuurt, stuurt het antwoord

Bijzonder onthullend is een vrijgegeven Woo-document uit november 2020. Daarin is te lezen hoe toenmalig minister Hugo de Jonge letterlijk aangeeft “benieuwd” te zijn hoe de NCTV de adviesaanvraag richting het OMT zou formuleren. De NCTV stuurde dus de vraagstelling aan het wetenschappelijk adviescollege. Wie de vraag bepaalt, stuurt mede het antwoord. Hetzelfde document toont dat ambtenaren achteraf wetenschappelijk onderbouwend materiaal zochten voor een besluit dat politiek al genomen was — in dit geval de mondkapjesplicht. Aan de bevolking werd ondertussen verteld dat alles “op basis van de wetenschap” gebeurde. De werkelijkheid was precies omgekeerd. In het verhoor is dit mechanisme geen enkel moment aan de orde geweest.

Brussel als verdwenen schakel

Evenmin werd gevraagd naar de Europese dimensie van Aalbersbergs werk. Op 1 maart 2020 activeerde de Europese Commissie het Integrated Political Crisis Response-mechanisme in de hoogste stand — de modus voor politieke afstemming over “op handen zijnde maatregelen”. Nederland werd binnen dit mechanisme vertegenwoordigd door de NCTV. Kamerlid Pepijn van Houwelingen vroeg in juli 2024 expliciet wie Nederland in dit IPCR-overleg vertegenwoordigt en of de Kamer notulen kan ontvangen. Het antwoord bleef uit. En in het verhoor van Aalbersberg viel het woord IPCR geen enkele keer. Een volledige coördinatie-as tussen Brussel en Den Haag bleef volledig buiten beeld — terwijl dit precies de schakel is die verklaart hoe Europese pandemiebeleidskeuzes doorwerken in Nederlandse maatregelen.

Grondrechten, angst en controle

Huisarts Els van Veen verwoordt het ongezouten: Aalbersberg was persoonlijk verantwoordelijk voor de sluiting van scholen, het isolement van ouderen, de avondklok en de vaccinatiedrang die officieel geen dwang mocht heten. “Dat alleen al, kinderen de schuld geven van de ziekte en het overlijden van oude mensen, was één grote rode vlag dat corona niet om onze gezondheid ging, maar alleen om controle,” aldus Van Veen. Kritische burgers werden weggezet als wappies en complotdenkers. De NCTV had ondertussen zitting in Europese overlegorganen en redigeerde de speeches van de minister-president. De NCTV had dus geen neutrale schakelrol — het was het zenuwcentrum van een crisis die in juridisch opzicht geïmproviseerd was en waarbij de constitutionele kaders bewust werden omzeild via noodverordeningen waarvan de inhoud feitelijk door de minister werd gedicteerd, terwijl de bevoegdheid juridisch bij de regio-voorzitters lag.

Zeven verhoren zonder één vermelding

Het meest veelzeggende signaal is misschien wel de collectieve afwezigheid. In de zeven eerder gehouden enquêteverhoren — met getuigen zoals Bruins, Van Dissel, Koopmans en Mikkers — komt de naam Aalbersberg of het acroniem NCTV geen enkele keer voor. Terwijl deze man zichzelf omschreef als de centrale schakel van de gehele crisiscoördinatie. Of de commissieleden vroegen er niet naar, of de getuigen leidden hun verhalen bewust weg van de NCTV — in beide gevallen is er iets grondig mis. Wie de rol van de NCTV tijdens de coronacrisis werkelijk wil doorlichten, zal ook de medewerkers van de NCTV zelf moeten ondervragen. Aalbersberg alleen voor de camera zetten en hem zijn straatje laten schoonvegen met bureaucratisch jargon was bij lange na niet genoeg.

De vraag die na dit verhoor opdringt is simpel maar urgent: als de coördinator van de hele crisisstructuur zichzelf kon wegzetten als een neutrale brievenbus, terwijl Woo-documenten een heel ander beeld geven — wie wordt er dan eigenlijk ter verantwoording geroepen?

Blijf op de hoogte & steun onafhankelijke journalistiek

Lees meer over:
Aalbersberg corona-enquête coronacrisis crisisbestrijding democratische controle grondrechten IPCR NCTV OMT parlementaire enquête Rutte Whatsapp