‘Dit is natuurlijk het meest schokkende nieuws van de dag’

Help door dit met anderen op je socials te delen!

De bevoegdheden van de AIVD en MIVD worden ingrijpend uitgebreid via een nieuw wetsvoorstel dat recent door de ministerraad is goedgekeurd — en wie het voorstel goed leest, begrijpt dat de balans tussen macht en controle flink verschuift, ten nadele van de burger.

Minder toestemming vooraf, meer ruimte om te handelen

Tot nu toe moesten beide geheime diensten elk afluister- of hackverzoek apart motiveren en laten toetsen voordat ze mochten handelen. Die verplichting verdwijnt grotendeels. Zodra een land of organisatie als ’tegenstander’ is bestempeld — denk aan Rusland, China of Iran — mogen de diensten deze partij een heel jaar lang volgen, afluisteren en hacken zonder per actie toestemming te hoeven vragen. Een eenmalig stempel is voldoende.

Minister van Defensie Yesilgöz rechtvaardigt dit met het argument dat vijandige actoren, zoals Chinese hackers, razendsnel handelen en voortdurend van server wisselen. De diensten kunnen het zich niet veroorloven om op een toetsingscommissie te wachten, zo is de redenering. Klinkt logisch — totdat je bedenkt dat hetzelfde argument altijd wordt gebruikt om meer staatsmacht te rechtvaardigen en burgerrechten verder uit te hollen.

Hacken zonder toestemming wordt de nieuwe norm

Ook op het gebied van digitale inbraak worden de regels versoepeld. Voor de eerste twee fasen van een hackaanval hoeven de diensten voortaan geen groen licht meer te vragen aan een toezichthouder. Ze mogen digitale systemen binnendringen en verkennen. Pas in latere, meer invasieve fasen is er sprake van enige vorm van controle — al blijft ook die beperkt.

Daarnaast krijgen de AIVD en MIVD de bevoegdheid om individuen en organisaties te dwingen gegevens te overhandigen. Weigeren kan leiden tot een gevangenisstraf. Ook financiële instellingen en online platforms kunnen worden verplicht data af te staan. Kortom: er is bijna geen digitale schuilplaats meer die buiten bereik van de diensten valt.

Staatsnoodrecht: van autoritaire regimes naar Nederland?

Eén van de meest verontrustende elementen in het wetsvoorstel is de introductie van staatsnoodrecht voor de inlichtingendiensten. In ‘buitengewone omstandigheden’ waarbij de nationale veiligheid in gevaar zou zijn, vervallen fundamentele verplichtingen — waaronder zelfs de plicht om mee te werken aan onderzoeken van de eigen toezichthouder. Wanneer precies zo’n buitengewone situatie bestaat, blijft vaag geformuleerd in de wet.

Dit is geen detail. Staatsnoodrecht dat geheime diensten buiten het toezicht plaatst, is een instrument dat we kennen uit autoritaire staten. Minister Heerma van Binnenlandse Zaken bagatelliseert de kritiek met de stelling dat Nederland een rechtsstaat is en dat er waarborgen zijn ingebouwd. Maar wie bepaalt wanneer het noodrecht van kracht gaat? Juist: de overheid zelf. Dat is bepaald geen geruststelling.

Toezicht wordt afgebouwd terwijl bevoegdheden groeien

Technisch expert en oud-toezichthouder Bert Hubert trekt aan de bel. Volgens hem staat de wet vol nieuwe bevoegdheden, terwijl tegelijkertijd het toezicht drastisch wordt teruggeschroefd. Het aantal leden dat een tapverzoek of hackactie vooraf inhoudelijk beoordeelt, daalt van drie naar twee — en er zijn minder situaties waarbij vooraf toestemming nodig is. Eén persoon kan straks in zijn eentje een afluisterverzoek afhandelen.

Hubert is ook niet te spreken over de manier waarop de wet wordt verkocht aan het publiek. De naam — Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten — klinkt geruststellend, maar de inhoud vertelt een ander verhaal. De verminderde controle wordt in officiële communicatie gepresenteerd als een ‘nieuw college met nieuwe waarborgen’. Dat is, in de woorden van Hubert zelf, ‘niet oprecht’. En als je diensten om vertrouwen vraagt voor ongekende bevoegdheden, is dit een uiterst slechte start.

Datadeling met private partijen: gevaarlijk precedent

Minder belicht, maar minstens zo zorgwekkend: de AIVD en MIVD mogen straks ook gegevens uitwisselen met private bedrijven. Dit is al langer gebruikelijk in het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten, en in beide landen heeft deze praktijk geleid tot serieuze kritiek vanwege gebrekkig toezicht en het ontbreken van transparantie. Nu introduceert Nederland hetzelfde model — inclusief de risico’s die daarbij horen. Wie zijn die private partijen? Op welke basis worden gegevens gedeeld? En wat gebeurt er daarna met die data? Antwoorden op die vragen blijven in het wetsvoorstel vaag.

Voormalig Europarlementariër Dorien Rookmaker omschreef het voorstel als ‘het meest schokkende nieuws van de dag’. En ze staat bepaald niet alleen. De wet zou de rechtsstaat beschermen. Maar als de bewakers zichzelf niet meer hoeven te verantwoorden, wie beschermt de burger dan tegen de bewakers?

Blijf op de hoogte & steun onafhankelijke journalistiek

Lees meer over:
AIVD inlichtingendiensten MIVD nationale veiligheid overheid privacy spionage staatsnoodrecht surveillancewet toezicht wetsvoorstel Yesilgoz