EU weigert om namen vaccinonderhandelaars openbaar te maken en dit is de ronduit bizarre reden

De Europese Commissie verdedigt zich voor het Hof van Justitie van de Europese Unie tegen een eerdere rechterlijke uitspraak die haar verplichtte meer transparantie te bieden over de onderhandelingen rond de Covid-19-vaccincontracten. Centraal in de zaak staat de vraag of de Commissie de namen had moeten vrijgeven van ambtenaren die betrokken waren bij de onderhandelingen met Big Pharma.

Tijdens een zitting in Luxemburg betoogde de Commissie dat openbaarmaking van deze namen een reëel risico op intimidatie met zich meebrengt. Volgens Commissie-advocaat Antonios Bouchagiar zouden betrokken medewerkers doelwit kunnen worden van “complotdenkers” of “antivaxers”. Hij waarschuwde voor mogelijke fysieke of psychologische intimidatie en stelde dat ambtenaren het recht hebben hun werk in rust te verrichten, zonder persoonlijk verantwoordelijk te worden gehouden voor beleid dat zij niet zelf hebben vastgesteld.

Laat dat even bezinken.

De zaak is aangespannen door Europarlementariërs en meer dan 3000 burgers, onder wie critici van het Europese vaccinatiebeleid. Zij vinden dat de Commissie onvoldoende openheid van zaken heeft gegeven over de totstandkoming van de miljardencontracten met farmaceutische bedrijven in 2020 en 2021. Volgens hen is transparantie geen abstract ideaal, maar een fundamentele democratische waarde – zeker in crisistijd. Alleen door de namen en functies van de betrokken onderhandelaars te kennen, kan worden gecontroleerd of er sprake was van mogelijke belangenverstrengeling.

In 2024 oordeelde het Gerecht van de EU – de lagere Europese rechter – dat er voldoende publiek belang bestaat om meer informatie vrij te geven. De rechter stelde dat de Commissie te veel informatie had weggelakt in de vrijgegeven documenten. De Commissie ging tegen deze uitspraak in beroep bij het Hof van Justitie, de hoogste rechter binnen de EU.

Volgens de Commissie bestaan er al adequate controlemechanismen. Zo zouden ongelakte documenten zijn ingezien door de Europese Rekenkamer. Daarnaast kunnen zowel OLAF (de Europese antifraudedienst) als het Europees Openbaar Ministerie (EPPO) onderzoeken instellen indien daar aanleiding toe is. De advocaten van de eisers betwijfelen echter de volledige onafhankelijkheid van deze instanties, met name omdat het budget van het EPPO wordt goedgekeurd door de Commissie zelf. De Commissie bestrijdt dat argument en benadrukt dat de onafhankelijkheid van deze organen juridisch is gewaarborgd.

Tijdens de zitting stelde Hofpresident Koen Lenaerts kritische vragen aan de Commissie. Hij suggereerde dat transparantie juist zou kunnen bijdragen aan het tegengaan van complottheorieën, in plaats van deze aan te wakkeren. Ook benadrukte hij dat onderhandelingen niet alleen op politiek topniveau plaatsvinden, maar ook op technisch en ambtelijk niveau, waardoor publieke controle op eventuele belangenconflicten relevant kan zijn.

De kwestie staat niet op zichzelf. De Europese vaccincontracten liggen al langere tijd onder een vergrootglas. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen kwam eerder onder vuur te liggen vanwege sms-berichten met de CEO van Pfizer, dat een miljardencontract met de EU sloot. De weigering om deze berichten vrij te geven werd bekend als “Pfizergate”. Ook in die zaak oordeelde het Gerecht dat de Commissie onterecht informatie had achtergehouden.

Op 11 juni zal een Advocaat-Generaal van het Hof een juridisch advies uitbrengen, dat richtinggevend is voor de uiteindelijke uitspraak. Wanneer het definitieve oordeel volgt, is nog niet bekend.

De uitkomst van deze zaak kan verstrekkende gevolgen hebben voor de balans tussen transparantie en bescherming van ambtenaren binnen de Europese Unie – met name bij grootschalige publieke uitgaven in crisissituaties.