De wappie als bliksemafleider: Het AD legt complotdenken uit, maar slaat de belangrijkste vraag over

Help ons door dit met je vrienden op je social media te delen!

Complotdenken is deze week opnieuw actueel, nu het Algemeen Dagblad — en zijn satellieten Brabants Dagblad, de Gelderlander en de Stentor — een artikel publiceerde dat meteen de wenkbrauwen deed fronsen. Onder de vlag van ‘onderzoeksjournalistiek’ wordt de lezer met een luchtig stukje over complotdenken gesust, terwijl de werkelijke olifant in de kamer buiten beeld blijft: de journalistiek zelf.

Het obligate stuk over ‘wappies’

Het patroon is inmiddels vertrouwd. Een krant publiceert een artikel over complotdenken, citeert een promovendus, maakt een milde verwijzing naar ‘gezond twijfelen’, en wikkelt het geheel in een begripvol jasje. Hanne Nijtmans, promovenda aan de Rijksuniversiteit Groningen, mag uitleggen dat complotdenken eigenlijk heel menselijk is — zolang het maar niet te ver gaat. Reptielen, satanische elites, chips in vaccins: dat is te ver. Vraagtekens bij de overheid? Prima, maar met mate. Zo wordt kritisch denken keurig teruggebracht tot een acceptabel consumentenproduct.

Journalisten die zichzelf op de schouder kloppen

Het meest wrange aan het AD-artikel is de zin die Nijtmans uitspreekt: “Het is gezond dat mensen vragen stellen bij wat de overheid zegt. Dat doen journalisten natuurlijk ook, en terecht.” Maar is dat werkelijk zo? De Nederlandse mainstream media hebben er tijdens de coronapandemie consequent voor gekozen om persconferenties van het RIVM door te sturen alsof het persboodschappen waren, critici weg te zetten als gevaarlijk en dissidenten in de categorie ‘wappie’ te plaatsen. Dat is geen journalistiek — dat is stenografie in dienst van de macht.

Wie de controlerende taak van de pers serieus neemt, weet dat die taak in Nederland structureel ondermaats wordt ingevuld. De toeslagenaffaire, waarbij de overheid jarenlang burgers kapotmaakte en de pers dat amper oppakte totdat het niet meer te negeren viel, is daar het schoolvoorbeeld van.

Complotdenken als containerbegrip

Het woord ‘complotdenken’ is in de mainstream uitgegroeid tot een handig containerbegrip. Het omvat tegelijkertijd de man die denkt dat Bill Gates chips in vaccins stopt én de burger die legitieme vragen stelt over farmaceutische lobbygroepen, overheidscontracten of buitengerechtelijke surveillancepraktijken. Door alles op één hoop te gooien, wordt kritisch burgerschap gestigmatiseerd. De AIVD schat dat zo’n 100.000 Nederlanders geloven in een groots kwaadaardig elitecomplot — een getal dat gretig geciteerd wordt. Maar hoeveel Nederlanders geloven simpelweg dat overheden en grote bedrijven niet altijd in hun belang handelen? Dat getal zal een stuk hoger liggen, en terecht.

Big Pharma, Big Tech en de macht die zelden bevraagd wordt

Nergens in het AD-artikel wordt gevraagd waarom mensen überhaupt zo wantrouwend zijn geworden tegenover overheden, farmaceutische giganten en technologiebedrijven. Het antwoord ligt niet in psychologische kwetsbaarheid of een gebrek aan mediawijsheid — het ligt in een lange reeks van bewezen schandalen. Van de opiatencrisis die farmaceutische bedrijven jarenlang weg wisten te lobbyen, tot de massale dataverzameling door techreuzen. Wie die feiten kent en vervolgens kritisch blijft, is geen complotdenker — die doet gewoon zijn huiswerk.

De vraag die journalisten zichzelf zouden moeten stellen, is niet ‘hoe helpen we mensen complotdenken te herkennen?’ maar ‘waarom zijn zoveel mensen het vertrouwen in gevestigde instituties verloren?’ Die vraag is oncomfortabel, want het antwoord wijst mede naar de media zelf.

Fictie als veilig ventiel voor echte angsten

Nijtmans analyseert in haar promotieonderzoek ook fictie — series als Homecoming op Amazon Prime Video en podcasts zoals Limetown — als spiegel van maatschappelijke angsten. Dat is een legitieme invalshoek: fictie biedt mensen een veilige ruimte om wantrouwen jegens overheden en technologie te verwerken. Maar ook hier ligt een blinde vlek. Als de angst voor een overheid die haar eigen burgers bespiedt of manipuleert wordt verpakt in fictie, is dat niet alleen een creatief fenomeen — het is een symptoom van een samenleving die merkt dat de werkelijkheid soms enger is dan de fantasie.

Het echte complot dat zelden benoemd wordt

Het grootste en meest succesvolle narratief dat ooit de wereld is ingestuurd, is niet bedacht door een anonieme forumgebruiker. Het is de gedachte dat overheden het beste met hun burgers voor hebben — een verhaal dat overheden zelf actief promoten, en dat mainstream media braaf reproduceren. Zolang burgers in dat verhaal blijven geloven zonder het te bevragen, kan de macht ongehinderd zijn gang gaan. Complotdenken is daarom niet alleen een academisch onderwerp voor een proefschrift — het is een politieke kwestie die vraagt om een pers die haar ruggengraat terugvindt.

Blijf op de hoogte & steun onafhankelijke journalistiek

Lees meer over:
AIVD alternatieve media complotdenken complottheorie coronapandemie journalistiek kritisch denken mainstreampers media overheid propaganda Wappie